Δεν θεωρώ πια τη συγχώρεση προϋπόθεση της θεραπείας. Μερικές φορές θεραπεία είναι να πεις: “Αυτό που μου έκανες ήταν άδικο.

Υπάρχει μια φράση που ακούγεται διαρκώς στους χώρους της αυτογνωσίας, της θεραπείας και της πνευματικότητας: «Συγχώρεσε και προχώρα.» Για χρόνια την άκουγα σαν κάτι αυτονόητα σωστό, σχεδόν σαν ένα ανώτερο στάδιο στο οποίο οφείλει να φτάσει κάθε άνθρωπος που θέλει πραγματικά να θεραπευτεί. Σαν απόδειξη ότι άφησε πίσω του τον θυμό, ότι δεν κρατά κακία, ότι εξελίχθηκε και ότι δεν επιτρέπει πια σε αυτό που συνέβη να τον επηρεάζει.

Με τα χρόνια, όμως, άρχισα να βλέπω αυτή τη φράση διαφορετικά. Όχι επειδή θεωρώ ότι η συγχώρεση είναι κάτι κακό, αλλά επειδή πολλές φορές μετατρέπεται σε υποχρέωση του ανθρώπου που πληγώθηκε. Και όταν συμβαίνει αυτό, η συγχώρεση παύει να είναι προσωπική επιλογή και γίνεται ένας ακόμη τρόπος να του ζητήσουμε να προσαρμοστεί σε αυτό που του συνέβη.

Κάποιος μπορεί να σου είπε ψέματα, να σε πρόδωσε, να σε χειρίστηκε, να εκμεταλλεύτηκε την εμπιστοσύνη σου ή να παραβίασε επανειλημμένα τα όριά σου. Κι όμως, πριν ακόμη προλάβεις να συνειδητοποιήσεις τι ακριβώς συνέβη και πώς σε επηρέασε, είναι πολύ πιθανό να ακούσεις ότι πρέπει να συγχωρήσεις «για το καλό σου», ότι δεν χρειάζεται να κρατάς αρνητική ενέργεια ή ότι ίσως αυτός ο άνθρωπος εμφανίστηκε στη ζωή σου για να σου διδάξει κάτι.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτές οι φράσεις χρησιμοποιούνται πριν υπάρξει χώρος για τον πόνο, τον θυμό και την αδικία. Όταν ο άνθρωπος που πληγώθηκε αισθάνεται ότι πρέπει πολύ γρήγορα να βρει κατανόηση, να αναζητήσει το «μάθημα» και να επιστρέψει σε μια κατάσταση εσωτερικής γαλήνης, τότε η πνευματικότητα μπορεί να λειτουργήσει σαν ένας τρόπος να παρακάμψει αυτό που πραγματικά αισθάνεται.

Και αυτό είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο, γιατί πολλές φορές ο θυμός δεν είναι ένδειξη ότι απέτυχες να θεραπευτείς. Μπορεί να είναι ακριβώς το αντίθετο. Μπορεί να είναι η στιγμή κατά την οποία αρχίζεις επιτέλους να αντιλαμβάνεσαι ότι κάτι που ανεχόσουν για χρόνια δεν ήταν φυσιολογικό, ότι κάποια συμπεριφορά που δικαιολογούσες δεν ήταν αποδεκτή ή ότι κάποιος ξεπέρασε όρια που εσύ δεν είχες ακόμη μάθει να προστατεύεις.

Υπάρχουν άνθρωποι που είναι εξαιρετικά καλοί στο να κατανοούν τους άλλους, αλλά πολύ λιγότερο καλοί στο να προστατεύουν τον εαυτό τους. Θα αναζητήσουν την παιδική ηλικία του άλλου, τα τραύματά του, τις ανασφάλειες, τις δυσκολίες και τις ελλείψεις του. Θα προσπαθήσουν να εξηγήσουν γιατί συμπεριφέρθηκε όπως συμπεριφέρθηκε και, επειδή μπορούν να δουν την ανθρώπινη πλευρά του, θα δυσκολευτούν να παραδεχτούν ότι αυτό που έκανε εξακολουθεί να έχει συνέπειες.

Το να καταλαβαίνεις όμως έναν άνθρωπο δεν σημαίνει ότι οφείλεις να τον δικαιολογείς. Μπορείς να γνωρίζεις γιατί κάποιος έγινε αυτό που έγινε και ταυτόχρονα να αναγνωρίζεις ότι δεν είσαι υποχρεωμένος να πληρώνεις εσύ το κόστος των τραυμάτων του. Η ενσυναίσθηση είναι πολύτιμη, αλλά όταν δεν συνοδεύεται από όρια, μπορεί πολύ εύκολα να μετατραπεί σε μια διαρκή εγκατάλειψη του ίδιου μας του εαυτού.

Αυτό είναι και ένα από τα σημεία στα οποία θεωρώ ότι η πνευματικότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί με λάθος τρόπο. Όταν το «όλα είναι αγάπη» χρησιμοποιείται για να αποφευχθεί μια δύσκολη συζήτηση, όταν τα πάντα βαφτίζονται «καρμικό μάθημα» ή όταν αναζητούμε αμέσως ποια δική μας πληγή προσέλκυσε μια κακή συμπεριφορά, υπάρχει ο κίνδυνος να χάσουμε από τα μάτια μας κάτι πολύ απλό: οι άνθρωποι κάνουν επιλογές και είναι υπεύθυνοι για αυτές.

Δεν χρειάζεται κάθε αδικία να μετατραπεί αμέσως σε πνευματικό μάθημα. Υπάρχουν στιγμές στις οποίες η πιο θεραπευτική φράση δεν είναι «σε συγχωρώ», αλλά «αυτό που έγινε δεν ήταν εντάξει». Πριν προσπαθήσουμε να βρούμε το νόημα μιας εμπειρίας, ίσως χρειάζεται πρώτα να αποκαταστήσουμε μέσα μας την πραγματικότητα, να σταματήσουμε να μικραίνουμε αυτό που συνέβη και να πάψουμε να αναλαμβάνουμε ευθύνες που δεν μας ανήκουν.

Δεν πιστεύω επίσης ότι η συγχώρεση πρέπει να θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση για να προχωρήσει ένας άνθρωπος. Μπορεί κάποια στιγμή να συγχωρήσεις, μπορεί να έρθει φυσικά και χωρίς προσπάθεια, μπορεί μετά από χρόνια να κοιτάξεις πίσω και να μην αισθάνεσαι πια τίποτα. Μπορεί όμως και να μη συμβεί έτσι, και δεν είμαι καθόλου βέβαιη ότι αυτό σημαίνει πως απέτυχες να θεραπευτείς.

Ίσως θεραπεία να είναι να μπορείς κάποτε να πεις: «Αυτό που μου έκανες ήταν άδικο. Δεν το δικαιολογώ και δεν χρειάζεται να το ξεχάσω, αλλά δεν θα επιτρέψω να συνεχίσει να καθορίζει τη ζωή μου.» Για μένα, αυτή η στάση έχει πολύ μεγαλύτερη αξία από μια συγχώρεση που ειπώθηκε επειδή κάποιος μας έπεισε ότι έτσι πρέπει να νιώθουμε.

Το ίδιο ισχύει και για την ιδέα της συμφιλίωσης. Το να προχωράς δεν σημαίνει απαραίτητα ότι πρέπει να αποκαταστήσεις μια σχέση, να ξαναμιλήσεις σε έναν άνθρωπο ή να του δώσεις καινούργια πρόσβαση στη ζωή σου. Μπορείς να μην τον μισείς και ταυτόχρονα να μην τον θέλεις πια κοντά σου. Μπορείς να του εύχεσαι να είναι καλά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει θέση στο μέλλον σου.

Τα όρια δεν είναι εκδίκηση και η απόσταση δεν είναι πάντα κακία. Υπάρχουν σχέσεις που τελειώνουν επειδή κάποια στιγμή σταμάτησες να εγκαταλείπεις τον εαυτό σου για να τις διατηρήσεις. Υπάρχουν πόρτες που κλείνουν όχι επειδή έμαθες να μισείς κάποιον, αλλά επειδή έμαθες επιτέλους να προστατεύεις εσένα.

Αν υπάρχει πάντως μια μορφή συγχώρεσης στην οποία εξακολουθώ να πιστεύω βαθιά, είναι η συγχώρεση προς τον εαυτό μας. Να σταματήσουμε να απαιτούμε από τον άνθρωπο που ήμασταν τότε να γνώριζε όσα γνωρίζουμε σήμερα. Να συγχωρήσουμε τον εαυτό μας που έμεινε περισσότερο απ’ όσο έπρεπε, που πίστεψε υποσχέσεις, που έδωσε ακόμη μία ευκαιρία, που δεν αναγνώρισε έγκαιρα τα σημάδια ή που μπέρδεψε την αγάπη με την ανοχή.

Αυτή η συγχώρεση δεν μας ζητά να ακυρώσουμε τον πόνο ούτε να εξωραΐσουμε αυτό που έγινε. Μας ζητά απλώς να σταματήσουμε να στρέφουμε εναντίον μας όλα όσα ήδη μας πλήγωσαν αρκετά.

Και ίσως τελικά το πραγματικό «προχώρα» να μην σημαίνει ότι ξεχνάς, ότι δικαιολογείς ή ότι συμφιλιώνεσαι. Ίσως σημαίνει ότι θυμάσαι χωρίς να εξακολουθείς να ζεις μέσα σε εκείνη την εμπειρία, ότι δεν χρειάζεσαι πια την παραδοχή του άλλου για να πιστέψεις τη δική σου αλήθεια και ότι κάποια στιγμή σταματάς να αναρωτιέσαι αν τον έχεις συγχωρήσει.

Γιατί μπορεί η πιο σημαντική ερώτηση να είναι τελικά μια άλλη:

Έχεις επιστρέψει επιτέλους σε εσένα;